Zo voer je AI in

Bronnenlijst

Bronnen

Alle bronnen uit het boek, per hoofdstuk en notennummer, precies zoals ze in de gedrukte editie staan. Elke bron is gecontroleerd op 28 oktober 2026. Werkt een link niet meer, dan passen we hier het adres aan; de nummers veranderen nooit.

  • 318 noten
  • 140 documenten
  • 109 met archiefkopie
  • Geraadpleegd op 28 oktober 2026
  • Links gecontroleerd op 28 oktober 2026

De nummers zijn de notennummers uit het boek. Achter elke bron staat het webadres en, waar het Internet Archive er een heeft, een gearchiveerde kopie die zo dicht mogelijk bij de dag van raadplegen ligt. Een link naar de bron gaat naar de site van die bron; deze site stuurt daarbij geen gegevens mee.

Inleiding

  1. Medewerkers zijn daarin vaak … F. van Moock en M. van Rooij, ‘Werknemers lopen voor op werkgevers bij AI-gebruik’, ESB, 21 augustus 2026 (eigen opgave van de deelnemers). In 2025 gebruikte 43% … CBS, ‘Bijna helft werkenden denkt dat AI werk kan doen’, 25 februari 2026. In hetzelfde jaar gebruikte … CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop’, 12 december 2025. van 14% bij bedrijven … CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst’, tabel naar bedrijfsgrootte. in 2025 gebruikte 29% … Eurostat, ‘Artificial intelligence by size class of enterprise (isoc_eb_ai)’, 15 juni 2026.Werknemers lopen voor op werkgevers: esb.nuBijna helft werkenden: cbs.nl · archief, 10 juni 2026Bedrijven gebruiken AI vaakst: cbs.nl · archief, 19 oktober 2026isoc_eb_ai: ec.europa.eu · archief, 14 oktober 2026
  2. Hoeveel mensen meededen, staat … Van Moock en Van Rooij, ‘Werknemers lopen voor op werkgevers’ (eigen opgave van de deelnemers). Van de werkgevers die … UWV, ‘Gebruik van AI neemt sterk toe’.Werknemers lopen voor op werkgevers: esb.nuGebruik van AI neemt sterk toe: uwv.nl · archief, 21 april 2026
  3. In een onderzoek van … KVK, ‘KVK onderzoek: ondernemers zetten nauwelijks stappen rond Europese AI-wetgeving’, 11 september 2025. Van die groep noemt … CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst’ (noemer niet vermeld).KVK onderzoek: kvk.nl · archief, 28 augustus 2026Bedrijven gebruiken AI vaakst: cbs.nl · archief, 19 oktober 2026
  4. In een klassiek onderzoek … F.D. Davis, ‘Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use, and User Acceptance of Information Technology’, MIS Quarterly 13(3), 1989.verdi.cs.ucl.ac.uk · archief, 13 februari 2026
  5. Onderzoekers van de Amerikaanse … P. Weill, S.L. Woerner en I.M. Sebastian, Building Enterprise AI Maturity, MIT CISR Research Briefing, december 2024.cisr.mit.edu · archief, 18 oktober 2026
  6. Econoom Daron Acemoglu schat … D. Acemoglu, ‘The simple macroeconomics of AI’, Economic Policy 40(121), 2025. Dat scenario gaat uit … P. Hasekamp, ‘Misverstanden plagen aanpak van productiviteit’, CPB, 29 november 2024.The simple macroeconomics of AI: doi.orgMisverstanden plagen aanpak van productiviteit: cpb.nl · archief, 11 april 2025
  7. Sommige onderdelen gelden pas … Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026

Hoofdstuk 1 Je eerste AI-taak in dertig minuten

  1. Van de Nederlandse bedrijven … CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop’, 12 december 2025. Tekst ontleden en tekst … Eurostat, ‘Use of artificial intelligence in enterprises’, Statistics Explained.Bedrijven gebruiken AI vaakst: cbs.nl · archief, 19 oktober 2026Use of artificial intelligence in enterprises: ec.europa.eu · archief, 20 oktober 2026
  2. In een experiment met … S. Noy en W. Zhang, ‘Experimental evidence on the productivity effects of generative artificial intelligence’, Science 381(6654), 2023.doi.org
  3. F.D. Davis, ‘Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use, and User Acceptance of Information Technology’, MIS Quarterly 13(3), 1989.verdi.cs.ucl.ac.uk · archief, 13 februari 2026
  4. Geef een duidelijke en … Google, ‘Prompt design strategies’, Gemini API; OpenAI, ‘Prompt engineering’, OpenAI API. Bepaal ook vooraf wanneer … Anthropic, ‘Prompt engineering overview’, Claude Platform Docs. een overzichtsstudie telde er … S. Schulhoff e.a., ‘The Prompt Report: A Systematic Survey of Prompt Engineering Techniques’, arXiv:2406.06608, juni 2024.Prompt design strategies: ai.google.dev · archief, 28 oktober 2026Prompt engineering: developers.openai.com · archief, 28 oktober 2026Prompt engineering overview: platform.claude.com · archief, 24 oktober 2026The Prompt Report: arxiv.org · archief, 22 oktober 2026
  5. Een handleiding raadt aan … Google, ‘Prompt design strategies’. Een andere raadt aan … OpenAI, ‘Prompt engineering’.Prompt design strategies: ai.google.dev · archief, 28 oktober 2026Prompt engineering: developers.openai.com · archief, 28 oktober 2026
  6. GovTech Singapore, ‘Mastering the art of prompt engineering with Empower’, 3 april 2025 (praktijkheuristiek, niet geëvalueerd).tech.gov.sg · archief, 7 mei 2025
  7. Het Amerikaanse standaardeninstituut NIST … NIST, Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile, NIST AI 600-1, juli 2024.nvlpubs.nist.gov · archief, 23 oktober 2026
  8. Met AI kwamen ze … F. Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’, Harvard Business School Working Paper 24-013, 22 september 2023.mitsloan.mit.edu · archief, 22 oktober 2026
  9. Rb. Noord-Nederland 19 november 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4814.uitspraken.rechtspraak.nl · archief, 13 maart 2026
  10. In een proef van … J. Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI on Experienced Open-Source Developer Productivity’, arXiv:2507.09089, juli 2025. Vooraf verwachtten ze 24% … Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI’. Een vervolgmeting eind 2025 … METR, ‘We are Changing our Developer Productivity Experiment Design’, 24 februari 2026 (volgens METR zeer zwak bewijs).Measuring the Impact of Early-2025 AI: arxiv.org · archief, 23 oktober 2026We are Changing our Developer Productivity Experiment Design: metr.org · archief, 26 oktober 2026
  11. Onderzoeksinstituut TNO zag in … E. de Geit, K. Bax en W. van der Torre, AI in de praktijk, TNO, rapport TNO-2026-16678, 27 mei 2026.publications.tno.nl

Hoofdstuk 2 Wat wel en niet in een AI-tool mag

  1. Bijna de helft (49%) … Alert Online, Rapportage Cybersecurity gedragsonderzoek Alert Online 2026, Veilig Internetten, september 2026 (verkennende vragen, eigen opgave van de deelnemers). Ruim een derde (35%) … Alert Online, Alert Online 2026 (verkennende vragen, eigen opgave van de deelnemers).veiliginternetten.nl · archief, 6 oktober 2026
  2. af en toe (35%) … NCSC, ‘Aanzienlijk gebruik van generatieve AI onder medewerkers’, 29 september 2025 (eigen opgave van de deelnemers). Van dezelfde groep zei … KPMG, ‘Global study reveals trust of AI remains a critical challenge, reflecting tension between benefits and risks’, 9 mei 2025.Aanzienlijk gebruik van generatieve AI: ncsc.nl · archief, 12 oktober 2026Global study reveals trust of AI remains a critical challenge: kpmg.com · archief, 4 oktober 2026
  3. Eurostat, ‘Individuals - use of generative AI tools (isoc_ai_iaiu)’, 5 juni 2026.ec.europa.eu · archief, 19 oktober 2026
  4. Ze zegt dat je … Verordening (EU) 2016/679 (AVG), art. 5, lid 1, onder c.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  5. In augustus 2024 meldde … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘Caution: use of AI chatbot may lead to data breaches’, 6 augustus 2024. Een medewerker van een … AP, ‘Caution: use of AI chatbot’. Volgens de AP is … AP, ‘Caution: use of AI chatbot’.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 21 september 2026
  6. De AP kondigde ook … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘AP: pas op met gebruik chatbot DeepSeek’, 3 februari 2025.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 2 februari 2026
  7. Een gratis consumentenaccount geeft … OpenAI, ‘Gebruiksvoorwaarden voor Europa’; Anthropic, ‘Consumer Terms of Service’ (voorwaarden kunnen wijzigen).Gebruiksvoorwaarden voor Europa: openai.com · archief, 23 mei 2024Consumer Terms of Service: anthropic.com · archief, 28 oktober 2026
  8. Het contract regelt minstens … AVG, art. 28, leden 1 en 3. Wil de leverancier zelf … AVG, art. 28, lid 2.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  9. Welke abonnementen wel een … OpenAI, ‘Privacy voor bedrijven bij OpenAI’; Anthropic, ‘How do I view and sign your Data Processing Addendum (DPA)?’, Anthropic Privacy Center; Mistral AI, ‘Data Processing Addendum’ (voorwaarden kunnen wijzigen). En een leverancier mag … OpenAI, ‘OpenAI-serviceovereenkomst’.Privacy voor bedrijven bij OpenAI: openai.com · archief, 22 februari 2026How do I view and sign your DPA?: privacy.claude.com · archief, 20 oktober 2026Data Processing Addendum: legal.mistral.ai · archief, 28 oktober 2026OpenAI-serviceovereenkomst: openai.com
  10. De AP merkt op … AP, ‘Caution: use of AI chatbot’. De AP raadt aan … Autoriteit Persoonsgegevens, Handreiking generatieve AI en de AVG, juni 2026, hoofdstuk 3.Caution: use of AI chatbot: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 21 september 2026Handreiking generatieve AI: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026
  11. Volgens de eigen melding … OpenAI, ‘March 20 ChatGPT outage: Here’s what happened’, 24 maart 2023.openai.com · archief, 20 oktober 2026
  12. In de kleine peiling … Alert Online, Alert Online 2026 (verkennende vragen, eigen opgave van de deelnemers). In de peiling voor … NCSC, ‘Aanzienlijk gebruik van generatieve AI’ (eigen opgave van de deelnemers).Alert Online 2026: veiliginternetten.nl · archief, 6 oktober 2026Aanzienlijk gebruik van generatieve AI: ncsc.nl · archief, 12 oktober 2026
  13. De Kamer van Koophandel … KVK, ‘Zo maak je een duidelijk AI-beleid voor je bedrijf’, 26 maart 2026. Dan spreekt de Autoriteit … AP, ‘Caution: use of AI chatbot’.Zo maak je een duidelijk AI-beleid: kvk.nl · archief, 18 april 2026Caution: use of AI chatbot: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 21 september 2026
  14. Spreek ook af welke … AP, ‘Caution: use of AI chatbot’. Dan is het melden … AP, ‘Caution: use of AI chatbot’.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 21 september 2026
  15. het doel, de opzet … KVK, ‘Zo maak je een duidelijk AI-beleid’.kvk.nl · archief, 18 april 2026
  16. De AI-verordening vraagt elke … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4. Een certificaat of een … Europese Commissie, ‘AI Literacy - Questions & Answers’, 20 oktober 2026.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Literacy: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  17. De plicht over AI-geletterdheid … AI-verordening, art. 113, onder a. Sinds 27 juli 2026 … Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’. Die vraagt organisaties om … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  18. AI-geletterdheid ondersteunen, geen verboden … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 3, punt 4, en art. 4, 5 en 50; Verordening (EU) 2016/679 (AVG). Je omvang verandert alleen … AI-verordening, zoals gewijzigd.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  19. KVK, ‘KVK onderzoek: ondernemers zetten nauwelijks stappen rond Europese AI-wetgeving’, 11 september 2025.kvk.nl · archief, 28 augustus 2026
  20. Een gebruiksverantwoordelijke ondersteunt de … AI-verordening, art. 5, lid 1, onder f. Hij maakt deepfakes die … AI-verordening, art. 50, lid 4; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 3, punt 4, en art. 4, 5 en 50; Verordening (EU) 2016/679 (AVG). AI voor werving, selectie … AI-verordening, bijlage III, punt 4, onder a; AI-verordening, bijlage III, punt 5, onder b en c. Bied je klanten een … AI-verordening, art. 50, lid 1.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  21. AI-verordening, art. 5, lid 1, onder f.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  22. Dat hoeft niet als … AI-verordening, art. 50, lid 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  23. een van de zes … AVG, art. 6, lid 1. De wet noemt het … AVG, art. 35, lid 1. Nieuwe technologie is er … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘Data protection impact assessment (DPIA)’.AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026DPIA: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 23 september 2026
  24. AVG, art. 30, lid 5.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  25. Gaat het toch mis … AP, ‘Caution: use of AI chatbot’. Dat hoeft alleen niet … AVG, art. 33, lid 1. Is dat risico hoog … AVG, art. 34, lid 1.Caution: use of AI chatbot: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 21 september 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  26. Voor kleine en middelgrote … AI-verordening, art. 99, lid 6 en lid 6 bis. Dat zijn bedrijven met … Aanbeveling 2003/361/EG van de Commissie, bijlage, art. 2; Europese Commissie, ‘SME definition’; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 1 (nieuw art. 3, punten 14 bis en 14 ter, en art. 99, lid 6 bis); Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 99, lid 6.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAanbeveling 2003/361/EG: publications.europa.euSME definition: single-market-economy.ec.europa.eu · archief, 20 oktober 2026AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026

Hoofdstuk 3 Wat AI niet kan, en hoe je fouten op tijd ziet

  1. De derde kreeg er … F. Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’, Harvard Business School Working Paper 24-013, 22 september 2023. Ze werkten 25,1% sneller … Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’.mitsloan.mit.edu · archief, 22 oktober 2026
  2. Dat is 19 procentpunt … Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’. De cijfers uit het … F. Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’, Organization Science 37(2), maart 2026 (samenvatting noemt 19%, het werkdocument 19 procentpunt).Navigating the Jagged Technological Frontier: mitsloan.mit.edu · archief, 22 oktober 2026Navigating the Jagged Technological Frontier: doi.org
  3. Het ging om één … Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’.mitsloan.mit.edu · archief, 22 oktober 2026
  4. met AI-hulpmiddelen van begin … J. Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI on Experienced Open-Source Developer Productivity’, arXiv:2507.09089, juli 2025. Ze dachten zelf dat … Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI’. Een vervolgmeting eind 2025 … METR, ‘We are Changing our Developer Productivity Experiment Design’, 24 februari 2026 (volgens METR zeer zwak bewijs).Measuring the Impact of Early-2025 AI: arxiv.org · archief, 23 oktober 2026We are Changing our Developer Productivity Experiment Design: metr.org · archief, 26 oktober 2026
  5. Ze hadden uitspraken ingediend … U.S. District Court S.D.N.Y. 22 juni 2023, Mata v. Avianca, Inc., 22-cv-1461 (PKC), Opinion and Order on Sanctions. Advocaten blijven wel verantwoordelijk … Mata v. Avianca, p. 1.storage.courtlistener.com · archief, 19 oktober 2026
  6. Air Canada moest in … Civil Resolution Tribunal 14 februari 2024, Moffatt v. Air Canada, 2024 BCCRT 149; McMillan LLP, ‘A Word of Caution: Company Liable for Misrepresentations Made by Chatbot’, 4 maart 2024.Moffatt v. Air Canada: decisions.civilresolutionbc.ca · archief, 12 oktober 2026A Word of Caution: mcmillan.ca · archief, 25 november 2025
  7. Associated Press, ‘Deloitte to partially refund Australian government for report with apparent AI-generated errors’, News4JAX, 7 oktober 2025 (nieuwsbericht, geen primaire bron).news4jax.com · archief, 22 april 2026
  8. De rechter noemde daarbij … Rb. Oost-Brabant 24 december 2025, ECLI:NL:RBOBR:2025:8495. Ook bij Rechtbank Noord-Nederland … Rb. Noord-Nederland 19 november 2025, ECLI:NL:RBNNE:2025:4814.ECLI:NL:RBOBR:2025:8495: uitspraken.rechtspraak.nl · archief, 12 maart 2026ECLI:NL:RBNNE:2025:4814: uitspraken.rechtspraak.nl · archief, 13 maart 2026
  9. De openbare database van … D. Charlotin, ‘AI Hallucination Cases’.damiencharlotin.com · archief, 23 oktober 2026
  10. Het Amerikaanse standaardeninstituut NIST … NIST, Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile, NIST AI 600-1, juli 2024.nvlpubs.nist.gov · archief, 23 oktober 2026
  11. De recruiters met een … Harvard Business School AI Institute, ‘Is AI Making Your Team Lazy?’, 24 april 2026 (samenvatting van een ongepubliceerd werkdocument).aiinstitute.hbs.edu
  12. Van de werknemers zei … KPMG, ‘Global study reveals trust of AI remains a critical challenge, reflecting tension between benefits and risks’, 9 mei 2025.kpmg.com · archief, 4 oktober 2026
  13. Het vindpercentage zakte van … K. Budzyń e.a., ‘Endoscopist deskilling risk after exposure to artificial intelligence in colonoscopy’, The Lancet Gastroenterology & Hepatology 10(10), 2025.doi.org
  14. Een versie met ingebouwde … H. Bastani e.a., ‘Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics’, PNAS 122(26), 2025.doi.org
  15. Twee andere onderzoeken vonden … M. Gerlich, ‘AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking’, Societies 15(1), 3 januari 2025 (correlatie, geen oorzakelijk verband); H.-P. Lee e.a., ‘The Impact of Generative AI on Critical Thinking’, Proceedings of the 2025 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, 2025 (eigen opgave van de deelnemers).AI Tools in Society: doi.orgThe Impact of Generative AI on Critical Thinking: doi.org
  16. De meest ervaren medewerkers … E. Brynjolfsson, D. Li en L. Raymond, ‘Generative AI at Work’, Quarterly Journal of Economics 140(2), 2025.doi.org
  17. Artikel 22 van de … Verordening (EU) 2016/679 (AVG), art. 22, lid 1. Bij een contract of … AVG, art. 22, lid 3. AI voor werving en … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), bijlage III, punt 4, onder a.AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  18. Autoriteit Persoonsgegevens, ‘Uber krijgt boete van bijna 825 miljoen euro voor geautomatiseerd blokkeren van chauffeurs’, 21 augustus 2026.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 13 oktober 2026
  19. AI-verordening, bijlage III, punt 4, onder a.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  20. DUO en de overheid … DUO, ‘Excuses voor indirecte discriminatie bij controles op de uitwonendenbeurs’. Het reserveerde daarvoor € … Rijksoverheid, ‘Gecontroleerde (oud-)studenten met uitwonendenbeurs krijgen geld terug’, 11 november 2024.Excuses voor indirecte discriminatie: duo.nl · archief, 12 oktober 2026Gecontroleerde (oud-)studenten: rijksoverheid.nl · archief, 14 juni 2026
  21. DUO gebruikte een risicoprofiel … DUO, ‘Excuses voor indirecte discriminatie’. De AP legde daarvoor … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘Tax Administration fined for discriminatory and unlawful data processing’, 7 december 2021.Excuses voor indirecte discriminatie: duo.nl · archief, 12 oktober 2026Tax Administration fined: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 17 oktober 2026
  22. J. Dastin (Reuters), ‘Amazon scraps secret AI recruiting tool that showed bias against women’, Euronews, 10 oktober 2018 (nieuwsbericht).euronews.com · archief, 6 februari 2023

Hoofdstuk 4 Het 30-dagenplan voor je bedrijf

  1. Marketing, verkoop en administratie … CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop’, 12 december 2025.cbs.nl · archief, 19 oktober 2026
  2. Van de microbedrijven met … CBS, Gebruik van AI-technologie door Nederlandse microbedrijven, 16 maart 2026, hoofdstuk 2. in 2025 19,0% bij … CBS, AI-technologie microbedrijven, hoofdstuk 2.cbs.nl · archief, 16 maart 2026
  3. In de inleiding las … CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst’ (noemer niet vermeld).cbs.nl · archief, 19 oktober 2026
  4. Een van de vijf … Wikipedia, ‘Diffusion of innovations’ (secundaire bron).en.wikipedia.org · archief, 23 oktober 2026
  5. In een peiling van … F. van Moock en M. van Rooij, ‘Werknemers lopen voor op werkgevers bij AI-gebruik’, ESB, 21 augustus 2026 (eigen opgave van de deelnemers).esb.nu
  6. de verwerkersovereenkomst uit 2.3 Verordening (EU) 2016/679 (AVG), art. 28, leden 1 en 3.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  7. In een experiment met … S. Noy en W. Zhang, ‘Experimental evidence on the productivity effects of generative artificial intelligence’, Science 381(6654), 2023. Twee weken later zeiden … Noy en Zhang, ‘Experimental evidence’.doi.org
  8. Houd voorbeelden en tests … OpenAI, ‘Prompt engineering’, OpenAI API.developers.openai.com · archief, 28 oktober 2026
  9. Bij de Douane en … E. de Geit, K. Bax en W. van der Torre, AI in de praktijk, TNO, rapport TNO-2026-16678, 27 mei 2026.publications.tno.nl
  10. TNO concludeert ook dat … De Geit, Bax en Van der Torre, AI in de praktijk.publications.tno.nl

Hoofdstuk 5 Wat AI kost en wat je niet koopt

  1. Zakelijke AI-assistenten koop je … Microsoft, ‘Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot: AI voor bedrijven’; Google, ‘Opties voor het flexibele betalingsplan vergelijken’, Google Workspace; OpenAI, ‘Abonnementen en prijzen’, ChatGPT; Anthropic, ‘Plans & pricing’ (prijzen kunnen wijzigen).Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot: microsoft.comOpties voor het flexibele betalingsplan: workspace.google.comAbonnementen en prijzen: chatgpt.comPlans & pricing: claude.com · archief, 28 oktober 2026
  2. in de DNB-peiling uit … F. van Moock en M. van Rooij, ‘Werknemers lopen voor op werkgevers bij AI-gebruik’, ESB, 21 augustus 2026 (eigen opgave van de deelnemers).esb.nu
  3. een account of licentie … OpenAI, ‘OpenAI-serviceovereenkomst’; Anthropic, ‘What is the Team plan?’, Claude Help Center (voorwaarden kunnen wijzigen); Microsoft, ‘Microsoft Product Terms’, onderdeel ‘Universal License Terms for Online Services’ (voorwaarden kunnen wijzigen).OpenAI-serviceovereenkomst: openai.comWhat is the Team plan?: support.claude.com · archief, 25 oktober 2026Microsoft Product Terms: microsoft.com · archief, 10 oktober 2026
  4. De prijzen per soort … Microsoft, ‘Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot’; Google, ‘Opties voor het flexibele betalingsplan’; OpenAI, ‘Abonnementen en prijzen’; Anthropic, ‘Plans & pricing’ (prijzen kunnen wijzigen).Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot: microsoft.comOpties voor het flexibele betalingsplan: workspace.google.comAbonnementen en prijzen: chatgpt.comPlans & pricing: claude.com · archief, 28 oktober 2026
  5. Die verwerker moet zich … Verordening (EU) 2016/679 (AVG), art. 28, leden 1 en 3.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  6. De AP raadt aan … Autoriteit Persoonsgegevens, Handreiking generatieve AI en de AVG, juni 2026, hoofdstuk 3.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026
  7. de leverancier van het … Forrester, ‘Total Economic Impact Methodology’.forrester.com · archief, 11 oktober 2026
  8. Autoriteit Persoonsgegevens, Hulpmiddel generatieve AI en de AVG + VR Microsoft Copilot, 2026.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 18 oktober 2026
  9. Zijn de toegangsrechten beperkt … AP, Hulpmiddel generatieve AI + VR Copilot, paragraaf 2A.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 18 oktober 2026
  10. Leveranciers halen oude modellen … Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  11. OpenAI stopte op 14 … Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  12. De Europese Dataverordening (Data … Europese Commissie, ‘Data Act explained’.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 22 oktober 2026
  13. Vanaf 12 januari 2027 … Verordening (EU) 2023/2854 (Dataverordening), art. 29, leden 1 tot en met 3.eur-lex.europa.eu · archief, 27 oktober 2026
  14. Leg vast dat de … AVG, art. 28, leden 1 en 3.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  15. Haalbaarheidsprojecten binnen de MIT-regeling … RVO, ‘MIT: Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren’. Voor Vlaanderen is VLAIO … Vlaamse overheid, ‘Contact Center Ondernemen (VLAIO)’, Vlaanderen.be (pagina zonder datum).MIT: rvo.nl · archief, 20 september 2026Contact Center Ondernemen: vlaanderen.be
  16. Een grote softwareleverancier schrijft … Microsoft, ‘Introduction to the AI Center of Excellence’, Microsoft Learn.learn.microsoft.com
  17. Forrester, ‘Total Economic Impact Methodology’.forrester.com · archief, 11 oktober 2026
  18. Dat stelt dat 95% … A. Challapally e.a., The GenAI Divide: State of AI in Business 2025, MIT NANDA, juli 2025 (voorlopige bevindingen, niet peer-reviewed).webberwentzel.com · archief, 14 mei 2026

Hoofdstuk 6 Meten of het werkt

  1. Met AI duurden de … J. Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI on Experienced Open-Source Developer Productivity’, arXiv:2507.09089, juli 2025. Toch dachten de ontwikkelaars … Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI’. Een vervolgmeting van eind … METR, ‘We are Changing our Developer Productivity Experiment Design’, 24 februari 2026 (volgens METR zeer zwak bewijs).Measuring the Impact of Early-2025 AI: arxiv.org · archief, 23 oktober 2026We are Changing our Developer Productivity Experiment Design: metr.org · archief, 26 oktober 2026
  2. In november 2024 zeiden … A. Bick, A. Blandin en D. Deming, ‘The Impact of Generative AI on Work Productivity’, Federal Reserve Bank of St. Louis, On the Economy, 27 februari 2025 (eerste schatting, later herzien). Een jaar later kwam … A. Bick, A. Blandin en D. Deming, ‘The State of Generative AI Adoption in 2025’, Federal Reserve Bank of St. Louis, On the Economy, 13 november 2025 (eigen opgave van de deelnemers).The Impact of Generative AI on Work Productivity: stlouisfed.org · archief, 23 oktober 2026The State of Generative AI Adoption in 2025: stlouisfed.org · archief, 13 oktober 2026
  3. In een experiment met … S. Noy en W. Zhang, ‘Experimental evidence on the productivity effects of generative artificial intelligence’, Science 381(6654), 2023. Bij adviseurs van een … F. Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’, Harvard Business School Working Paper 24-013, 22 september 2023. Bij een softwarebedrijf losten … E. Brynjolfsson, D. Li en L. Raymond, ‘Generative AI at Work’, Quarterly Journal of Economics 140(2), 2025.Experimental evidence: doi.orgNavigating the Jagged Technological Frontier: mitsloan.mit.edu · archief, 22 oktober 2026Generative AI at Work: doi.org
  4. Maar de meest ervaren … Brynjolfsson, Li en Raymond, ‘Generative AI at Work’. Dat beperkt hoe ver … E. Brynjolfsson, D. Li en L. Raymond, ‘Generative AI at Work’, arXiv:2304.11771, versie 2, 6 november 2024.Generative AI at Work: doi.orgGenerative AI at Work: arxiv.org · archief, 19 oktober 2026
  5. Mensen met AI-chatbots bespaarden … A. Humlum en E. Vestergaard, ‘Large Language Models, Small Labor Market Effects’, BFI Working Paper 2025-56, mei 2025 (werkdocument).bfi.uchicago.edu · archief, 12 oktober 2026
  6. Onderzoeksinstituut TNO zag in … E. de Geit, K. Bax en W. van der Torre, AI in de praktijk, TNO, rapport TNO-2026-16678, 27 mei 2026.publications.tno.nl
  7. In de herziene versie … A. Humlum en E. Vestergaard, ‘Still Waters, Rapid Currents: Early Labor Market Transformation under Generative AI’, NBER Working Paper 33777, herziene versie maart 2026. Deense bedrijven verdeelden vooral … Humlum en Vestergaard, ‘Still Waters, Rapid Currents’ (werkdocument). De tijdwinst leidde niet … De Geit, Bax en Van der Torre, AI in de praktijk.Still Waters, Rapid Currents: nber.org · archief, 27 oktober 2026AI in de praktijk: publications.tno.nl
  8. Bij de Douane en … De Geit, Bax en Van der Torre, AI in de praktijk. Minder dan 1% had … Office for National Statistics, ‘Business insights and impact on the UK economy: 8 October 2026’.AI in de praktijk: publications.tno.nlBusiness insights and impact on the UK economy: ons.gov.uk · archief, 8 oktober 2026
  9. Bij HelloPrint werd het … De Geit, Bax en Van der Torre, AI in de praktijk.publications.tno.nl

Hoofdstuk 7 AI-beleid en governance zonder bureaucratie

  1. Volgens statistiekbureau CBS gebruikte … CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop’, 12 december 2025, tabel naar bedrijfsgrootte. 47% en 68% Eurostat, ‘Artificial intelligence by size class of enterprise (isoc_eb_ai)’, 15 juni 2026.Bedrijven gebruiken AI vaakst: cbs.nl · archief, 19 oktober 2026isoc_eb_ai: ec.europa.eu · archief, 14 oktober 2026
  2. De zes onderwerpen komen … MITRE, ‘MITRE AI Maturity Model’. De vier fases volgen … P. Weill, S.L. Woerner en I.M. Sebastian, Building Enterprise AI Maturity, MIT CISR Research Briefing, december 2024.AI Maturity Model: aimaturitymodel.mitre.org · archief, 17 juni 2026Building Enterprise AI Maturity: cisr.mit.edu · archief, 18 oktober 2026
  3. Bedrijven in fase 3 … Weill, Woerner en Sebastian, Building Enterprise AI Maturity.cisr.mit.edu · archief, 18 oktober 2026
  4. De gegevens stammen bovendien … Weill, Woerner en Sebastian, Building Enterprise AI Maturity.cisr.mit.edu · archief, 18 oktober 2026
  5. In de peiling van … Alert Online, Rapportage Cybersecurity gedragsonderzoek Alert Online 2026, Veilig Internetten, september 2026 (verkennende vragen, eigen opgave van de deelnemers). In de enquête van … F. van Moock en M. van Rooij, ‘Werknemers lopen voor op werkgevers bij AI-gebruik’, ESB, 21 augustus 2026 (eigen opgave van de deelnemers).Alert Online 2026: veiliginternetten.nl · archief, 6 oktober 2026Werknemers lopen voor op werkgevers: esb.nu
  6. In een enquête van … UWV, ‘Gebruik van AI neemt sterk toe’.uwv.nl · archief, 21 april 2026
  7. De Kamer van Koophandel … KVK, ‘Zo maak je een duidelijk AI-beleid voor je bedrijf’, 26 maart 2026; KVK, ‘Zo maak je een duidelijk AI-beleid’. De AI-verordening (AI Act) … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4.Zo maak je een duidelijk AI-beleid: kvk.nl · archief, 18 april 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  8. ISO/IEC 42001 is een … ISO/IEC, ISO/IEC 42001:2023 Information technology — Artificial intelligence — Management system, SIS (catalogus), 2023.sis.se
  9. Die vervalt zodra je … Verordening (EU) 2016/679 (AVG), art. 30, lid 5.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  10. Dan is ze aanbieder AI-verordening, art. 3, punten 3 en 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  11. Govern, Map, Measure en … NIST, Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0), NIST AI 100-1, januari 2023. Volgens de catalogus van … ISO/IEC, ISO/IEC 23894:2023, IEC Webstore, 2023 (alleen catalogusgegevens).AI RMF 1.0: nvlpubs.nist.gov · archief, 21 oktober 2026ISO/IEC 23894:2023: webstore.iec.ch · archief, 2 oktober 2026
  12. Voor kolom 9 gebruik … NIST, Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile, NIST AI 600-1, juli 2024.nvlpubs.nist.gov · archief, 23 oktober 2026
  13. Werving valt onder hoog … AI-verordening, bijlage III, punt 4, onder a.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  14. AVG, art. 35, lid 1.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  15. Volgens de vuistregel van … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘Data protection impact assessment (DPIA)’.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 23 september 2026
  16. De eerste is werving … AI-verordening, bijlage III, punt 4, onder a. Dan word je zelf … AI-verordening, art. 25, lid 1.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  17. Microsoft, ‘Establish an AI Center of Excellence’, Cloud Adoption Framework, Microsoft Learn.learn.microsoft.com · archief, 23 september 2026
  18. Dan noemt dezelfde leverancier … Microsoft, ‘Introduction to the AI Center of Excellence’, Microsoft Learn.learn.microsoft.com

Hoofdstuk 8 De AI-verordening en de AVG per rol

  1. Werving en selectie, kredietbeoordeling … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), bijlage III, punt 4, onder a; AI-verordening, bijlage III, punt 5, onder b en c. Emoties van mensen laten … AI-verordening, art. 5, lid 1, onder f.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  2. Volgens de Europese Commissie … Europese Commissie, ‘AI Act’.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  3. De wet zelf heeft … Europese Commissie, ‘AI Act’; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 5, 6 en 50.AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  4. AI-verordening, art. 3, punt 1.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  5. Dat geldt ook als … AI-verordening, art. 3, punten 3 en 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  6. Of aan ongericht gezichtsfoto’s … AI-verordening, art. 5, lid 1, onder f; AI-verordening, art. 5, lid 1, onder e.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  7. Zoals werving en selectie … AI-verordening, bijlage III, punt 4, onder a; AI-verordening, bijlage III, punt 5, onder b en c.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  8. Profileert het mensen, dan … AI-verordening, art. 6, leden 3 en 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  9. AI-verordening, art. 50, lid 1; AI-verordening, art. 50, lid 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  10. Zet je een algemene … AI-verordening, art. 25, lid 1.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  11. Ze ondersteunt AI-geletterdheid, vermijdt … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 3, punt 4, en art. 4, 5 en 50; Verordening (EU) 2016/679 (AVG). Die plichten hangen niet … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  12. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4; Europese Commissie, ‘AI Literacy - Questions & Answers’, 20 oktober 2026.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Literacy: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  13. AI-verordening, art. 5, lid 1, onder f; AI-verordening, art. 5, lid 1, onder e.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  14. AI-verordening, art. 50, lid 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  15. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 3, punt 4, en art. 4, 5 en 50; Verordening (EU) 2016/679 (AVG).AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  16. Ze vraagt dat je … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  17. De Europese Commissie raadt … Europese Commissie, ‘AI Literacy’.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  18. “Deze verplichting houdt niet … Digitale omnibus inzake AI, art. 1, punt 5. Volgens de Europese Commissie … Europese Commissie, ‘AI Literacy’.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Literacy: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  19. Boetes voor artikel 4 … AI-verordening, art. 99, lid 1, zoals vervangen; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 99, lid 4, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 38, onder b. In Nederland was de … Internetconsultatie.nl, ‘Uitvoeringswet AI-verordening’; Autoriteit Persoonsgegevens, ‘AP zet volgende stap in toezicht op AI’, 9 oktober 2026. een opdracht om binnen … Internetconsultatie.nl, Uitvoeringswet verordening artificiële intelligentie, memorie van toelichting (consultatieversie), april 2026, paragraaf 4.5.4.2.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Uitvoeringswet AI-verordening: internetconsultatie.nlAP zet volgende stap: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 oktober 2026MvT Uitvoeringswet AI-verordening: internetconsultatie.nl
  20. De plicht ligt bij … AI-verordening, art. 50, lid 1. Bouw je hem zelf … AI-verordening, art. 3, punten 3 en 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  21. Ze vervalt als een … AI-verordening, art. 50, lid 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  22. Verordening (EU) 2026/1744, de … Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’. Sindsdien vraagt artikel 4 … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4. Artikel 4 en de … AI-verordening, art. 113, onder a; AI-verordening, art. 113; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 3, punt 4, en art. 4, 5 en 50; Verordening (EU) 2016/679 (AVG). Twee nieuwe verboden, op … AI-verordening, art. 5, lid 1, onder ba en bb, en art. 113, onder a, zoals gewijzigd.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  23. Generatieve AI-systemen die al … AI-verordening, art. 111, lid 4, zoals ingevoegd. Het ondernemersportaal van de … Ondernemersplein, ‘Transparantieverplichting bij het werken met AI’, RVO.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euTransparantieverplichting: ondernemersplein.overheid.nl · archief, 4 augustus 2026
  24. Wie een hoog-risicosysteem inzet … AI-verordening, bijlage III, art. 26 en 27 en art. 113, onder c, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  25. Voor systemen in producten … AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd. Hoog-risicosystemen voor overheden die … AI-verordening, art. 111, lid 2, zoals gewijzigd. Kleine en middelgrote ondernemingen … AI-verordening, art. 11, lid 1, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  26. En je geeft hen … AI-verordening, art. 26, lid 2.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  27. Bewaar de logs die … AI-verordening, art. 26, lid 6. Zie je een risico … AI-verordening, bijlage III, art. 26 en 27 en art. 113, onder c, zoals gewijzigd.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  28. Dat doe je voordat … AI-verordening, art. 26, lid 7. Die uitleg is duidelijk … AI-verordening, art. 86, lid 1.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  29. AI-verordening, art. 27, lid 1.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  30. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes, 16 februari 2026.rijksoverheid.nl · archief, 11 maart 2026
  31. Pas ook op dat … AI-verordening, art. 25, lid 1. Dan komen er zware … AI-verordening, art. 16.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  32. Voorbeelden zijn toestemming, een … AVG, art. 6, lid 1. Een overheidsorgaan kan voor … AVG, art. 6, lid 1, laatste alinea.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  33. Autoriteit Persoonsgegevens, Handreiking generatieve AI en de AVG, juni 2026.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026
  34. Ze sluit daarin aan … AP, Handreiking generatieve AI. Dat is anders als … Europees Comité voor gegevensbescherming (EDPB), ‘EDPB opinion on AI models: GDPR principles support responsible AI’, 18 december 2024. Als gebruiker moet je … AP, Handreiking generatieve AI, hoofdstuk 3.Handreiking generatieve AI: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026EDPB opinion on AI models: edpb.europa.eu · archief, 25 maart 2026
  35. gebruik niet meer dan … AVG, art. 5, lid 1, onder c. Een DPIA maak je … AVG, art. 35, lid 1. Dat geldt als je … AVG, art. 35, lid 3, onder a.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  36. Autoriteit Persoonsgegevens, Hulpmiddel generatieve AI en de AVG + VR Microsoft Copilot, 2026, paragraaf 2A.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 18 oktober 2026
  37. Dat geldt als het … AVG, art. 22, lid 1. Dan bied je minstens … AVG, art. 22, lid 3.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  38. Je vertelt mensen ook … AVG, art. 13, lid 2, onder f. Beroept iemand zich daarbij … HvJ EU 27 februari 2025, C-203/22 (Dun & Bradstreet Austria).AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026HvJ EU, C-203/22 (Dun & Bradstreet Austria): eur-lex.europa.eu · archief, 15 oktober 2026
  39. Een automatisch berekende score … HvJ EU 7 december 2023, C-634/21 (SCHUFA).eur-lex.europa.eu · archief, 15 oktober 2026
  40. de AP legde Uber … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘Uber krijgt boete van bijna 825 miljoen euro voor geautomatiseerd blokkeren van chauffeurs’, 21 augustus 2026. Dat maximum geldt onder … AVG, art. 83, lid 5.Uber krijgt boete: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 13 oktober 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  41. Leg elk lek vast … AVG, art. 33, lid 5. Is er risico voor … AVG, art. 33, lid 1. Is je leverancier verwerker … AVG, art. 33, lid 2.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  42. EUR-Lex geeft 2 december … Ondernemersplein, ‘Regels voor het werken met veilige AI’, RVO; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI). ze noemde nog oude … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘AI-verordening’. Op 7 mei 2026 … Europese Commissie, ‘AI Act’; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), voetnoot 4.Regels voor het werken met veilige AI: ondernemersplein.overheid.nl · archief, 31 augustus 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 februari 2026AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  43. Die is nog een … Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318. Ze gelden vanaf de … AI-verordening, art. 113, onder a.Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318: zoek.officielebekendmakingen.nlAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  44. Het wijst tien markttoezichthouders … Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318; Internetconsultatie.nl, ‘Uitvoeringswet AI-verordening’. Het kabinet wil het … Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318. De AP is een … AP, ‘AP zet volgende stap’. In dat toezicht krijgt … AP, ‘AP zet volgende stap’.Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318: zoek.officielebekendmakingen.nlUitvoeringswet AI-verordening: internetconsultatie.nlAP zet volgende stap: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 oktober 2026
  45. In België houdt de … Wet van 3 december 2017 tot oprichting van de Gegevensbeschermingsautoriteit, art. 3 en art. 4, § 1. Voor de AI-verordening stond … Europese Commissie, ‘Market Surveillance Authorities under the AI Act’, 7 september 2026.Wet oprichting GBA: ejustice.just.fgov.be · archief, 12 mei 2025Market Surveillance Authorities: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 20 oktober 2026
  46. De uiteindelijke uitleg ligt … Europese Commissie, ‘Commission publishes the Guidelines on prohibited artificial intelligence (AI) practices, as defined by the AI Act’, 4 februari 2025.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 19 oktober 2026
  47. Op 14 oktober 2026 … Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274 van de Commissie. Andere normen zijn nog … Europese Commissie, ‘Standardisation of the AI Act’, 19 oktober 2026 (webpagina, kan wijzigen).Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274: publications.europa.euStandardisation of the AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 16 oktober 2026
  48. Voor de plichten van … AI-verordening, art. 99, leden 3 en 4. Voor kleine en middelgrote … AI-verordening, art. 99, lid 6 en lid 6 bis. Kleine en middelgrote ondernemingen … Aanbeveling 2003/361/EG van de Commissie, bijlage, art. 2; Europese Commissie, ‘SME definition’; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 1 (nieuw art. 3, punten 14 bis en 14 ter, en art. 99, lid 6 bis); Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 99, lid 6.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAanbeveling 2003/361/EG: publications.europa.euSME definition: single-market-economy.ec.europa.eu · archief, 20 oktober 2026
  49. Dat geldt voor boetes … AI-verordening, art. 99, lid 6 en lid 6 bis; Aanbeveling (EU) 2025/1099 van de Commissie, bijlage, punt 2.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAanbeveling (EU) 2025/1099: publications.europa.eu
  50. Dat voorstel is geen … Europees Parlement, ‘Procedure File: 2025/0360(COD)’, Legislative Observatory; Autoriteit Persoonsgegevens, Handreiking generatieve AI en de AVG, juni 2026, voetnoot 13. Volgens het persbericht van … Raad van de EU, ‘Digital rulebook’, 21 oktober 2026.Procedure File: 2025/0360(COD): oeil.europarl.europa.eu · archief, 19 oktober 2026Handreiking generatieve AI: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026Digital rulebook: consilium.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  51. Heb je een vraag … Europese Commissie, ‘Commission launches AI Act Service Desk and Single Information Platform to support AI Act implementation’, 8 oktober 2025; Europese Commissie, ‘AI Act Single Information Platform’, AI Act Service Desk.AI Act Service Desk: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 30 september 2026AI Act Single Information Platform: ai-act-service-desk.ec.europa.eu · archief, 17 oktober 2026

Hoofdstuk 9 De pilot van 90 dagen

  1. Een rapport van MIT … A. Challapally e.a., The GenAI Divide: State of AI in Business 2025, MIT NANDA, juli 2025 (voorlopige bevindingen, niet peer-reviewed).webberwentzel.com · archief, 14 mei 2026
  2. verder komen dan de … Challapally e.a., The GenAI Divide. Volgens die bestuurders leverde … IBM, ‘IBM Study: CEOs Double Down on AI While Navigating Enterprise Hurdles’, 6 mei 2025.The GenAI Divide: webberwentzel.com · archief, 14 mei 2026IBM Study: newsroom.ibm.com · archief, 22 oktober 2026
  3. Volgens de diffusietheorie van … Wikipedia, ‘Diffusion of innovations’ (secundaire bron).en.wikipedia.org · archief, 23 oktober 2026
  4. Daarna heb je een … Anthropic, ‘Prompt engineering overview’, Claude Platform Docs.platform.claude.com · archief, 24 oktober 2026
  5. Met een AI-assistent losten … E. Brynjolfsson, D. Li en L. Raymond, ‘Generative AI at Work’, Quarterly Journal of Economics 140(2), 2025. Dat is een sterk … E. Brynjolfsson, D. Li en L. Raymond, ‘Generative AI at Work’, arXiv:2304.11771, versie 2, 6 november 2024.Generative AI at Work: doi.orgGenerative AI at Work: arxiv.org · archief, 19 oktober 2026
  6. Dat hangt mede af … E. de Geit, K. Bax en W. van der Torre, AI in de praktijk, TNO, rapport TNO-2026-16678, 27 mei 2026.publications.tno.nl
  7. De voorbeelden staan in … Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026

Hoofdstuk 10 Mensen meenemen: champions, training en ondernemingsraad

  1. Microsoft en LinkedIn ondervroegen … Microsoft en LinkedIn, AI at Work Is Here. Now Comes the Hard Part, 2024 Work Trend Index, 8 mei 2024 (onderzoek van een leverancier).microsoft.com · archief, 20 oktober 2026
  2. In klassiek onderzoek naar … F.D. Davis, ‘Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use, and User Acceptance of Information Technology’, MIS Quarterly 13(3), 1989.verdi.cs.ucl.ac.uk · archief, 13 februari 2026
  3. Twee weken later was … S. Noy en W. Zhang, ‘Experimental evidence on the productivity effects of generative artificial intelligence’, Science 381(6654), 2023.doi.org
  4. In een groot Deens … A. Humlum en E. Vestergaard, ‘The unequal adoption of ChatGPT exacerbates existing inequalities among workers’, PNAS 122(1), 2025.ideas.repec.org
  5. Een review van onderzoek … W.J. Santos e.a., ‘The effectiveness of champions in implementing innovations in health care’, Implementation Science Communications 3, 2022. Dat bewijst geen oorzaak … Santos e.a., ‘The effectiveness of champions’.pmc.ncbi.nlm.nih.gov · archief, 16 juli 2026
  6. Volgens samenvattingen van zijn … Wikipedia, ‘Diffusion of innovations’ (secundaire bron).en.wikipedia.org · archief, 23 oktober 2026
  7. Prosci noemt het zelf … Prosci, ‘The Prosci ADKAR® Model’. Prosci publiceert er geen … J. Hiatt, ADKAR: A Model for Change in Business, Government and our Community, Prosci, 2006.The Prosci ADKAR® Model: prosci.com · archief, 3 april 2021ADKAR: bibliotek.nav.no
  8. Kotter, een bekende auteur … Kotter Inc., ‘The 8-Step Process for Leading Change’. Een review vond steun … S.H. Appelbaum e.a., ‘Back to the future: revisiting Kotter’s 1996 change model’, Journal of Management Development 31(8), 2012.The 8-Step Process for Leading Change: kotterinc.com · archief, 22 oktober 2026Back to the future: emerald.com · archief, 17 februari 2025
  9. Een review van de … M. Hughes, ‘Do 70 Per Cent of All Organizational Change Initiatives Really Fail?’, Journal of Change Management 11(4), 2011.research.brighton.ac.uk · archief, 28 juli 2026
  10. De AI-verordening vraagt organisaties … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4. De Europese Commissie schrijft … Europese Commissie, ‘AI Literacy - Questions & Answers’, 20 oktober 2026.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Literacy: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  11. Sinds 27 juli 2026 … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4. “Deze verplichting houdt niet … Digitale omnibus inzake AI, art. 1, punt 5. Volgens de Commissie gelden … Europese Commissie, ‘AI Literacy’.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Literacy: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  12. Maar 47% had een … KPMG, ‘Global study reveals trust of AI remains a critical challenge, reflecting tension between benefits and risks’, 9 mei 2025. In dezelfde enquête van … Microsoft en LinkedIn, AI at Work Is Here (onderzoek van een leverancier).Global study reveals trust of AI remains a critical challenge: kpmg.com · archief, 4 oktober 2026AI at Work Is Here: microsoft.com · archief, 20 oktober 2026
  13. In een peiling van … F. van Moock en M. van Rooij, ‘Werknemers lopen voor op werkgevers bij AI-gebruik’, ESB, 21 augustus 2026 (eigen opgave van de deelnemers). Van de werkgevers die … UWV, ‘Gebruik van AI neemt sterk toe’.Werknemers lopen voor op werkgevers: esb.nuGebruik van AI neemt sterk toe: uwv.nl · archief, 21 april 2026
  14. Leg wel vast wie … Europese Commissie, ‘AI Literacy’.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  15. Een bedrijf met in … Wet op de ondernemingsraden (WOR), art. 2, lid 1. De OR mag advies … WOR, art. 25, lid 1, onder k. Vraag dat advies zo … WOR, art. 25, lid 2.wetten.overheid.nl
  16. Daarnaast heb je instemming … WOR, art. 27, lid 1, onder k. Dat geldt ook voor … WOR, art. 27, lid 1, onder l.wetten.overheid.nl
  17. het instemmingsrecht over persoonsgegevens … WOR, art. 35c, leden 1 tot en met 4.wetten.overheid.nl
  18. Dan moet je de … AI-verordening, art. 26, lid 7; AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  19. Wet van 4 december 2007 betreffende de sociale verkiezingen, art. 6, § 1.ejustice.just.fgov.be · archief, 18 november 2023
  20. 39, in bedrijven met … Nationale Arbeidsraad, cao nr. 39 van 13 december 1983, art. 1, § 1. Dan geef je uiterlijk … cao nr. 39, art. 2, § 1 en § 2. Die informatie gaat naar … cao nr. 39, art. 5, § 1 en § 2.cnt-nar.be · archief, 19 mei 2024
  21. Volgens statistiekbureau CBS dacht … CBS, AI in de samenleving: ervaringen en opinies, 25 februari 2026. Wel verwachtte 70% AI … CBS, AI in de samenleving.cbs.nl · archief, 22 juli 2026
  22. In Denemarken vonden onderzoekers … A. Humlum en E. Vestergaard, ‘Still Waters, Rapid Currents: Early Labor Market Transformation under Generative AI’, NBER Working Paper 33777, herziene versie maart 2026. Van die bedrijven noemde … Office for National Statistics, ‘Business insights and impact on the UK economy: 8 October 2026’.Still Waters, Rapid Currents: nber.org · archief, 27 oktober 2026Business insights and impact on the UK economy: ons.gov.uk · archief, 8 oktober 2026
  23. E. Brynjolfsson, B. Chandar en R. Chen, ‘Canaries in the Coal Mine?’, Stanford Digital Economy Lab, herziene versie 12 augustus 2026 (beschrijvend, niet causaal).digitaleconomy.stanford.edu · archief, 9 januari 2026
  24. E. de Geit, K. Bax en W. van der Torre, AI in de praktijk, TNO, rapport TNO-2026-16678, 27 mei 2026.publications.tno.nl
  25. Bij HelloPrint verdween routinewerk … De Geit, Bax en Van der Torre, AI in de praktijk.publications.tno.nl

Hoofdstuk 11 Rendement berekenen en aan het bestuur rapporteren

  1. In een experiment uit … J. Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI on Experienced Open-Source Developer Productivity’, arXiv:2507.09089, juli 2025. Toch dachten de ontwikkelaars … Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI’.arxiv.org · archief, 23 oktober 2026
  2. Onderzoeksinstituut TNO zag bij … E. de Geit, K. Bax en W. van der Torre, AI in de praktijk, TNO, rapport TNO-2026-16678, 27 mei 2026.publications.tno.nl
  3. in opdracht gemaakt Forrester, ‘Total Economic Impact Methodology’.forrester.com · archief, 11 oktober 2026
  4. strategisch, economisch, commercieel, financieel … HM Treasury, The Green Book (2026), 2026.gov.uk · archief, 2 oktober 2026
  5. Leveranciers trekken hun modellen … Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  6. Of dat geld oplevert … De Geit, Bax en Van der Torre, AI in de praktijk.publications.tno.nl
  7. Het kent cijfers zoals … IBM, ‘IBM Study: CEOs Double Down on AI While Navigating Enterprise Hurdles’, 6 mei 2025.newsroom.ibm.com · archief, 22 oktober 2026
  8. Het gaat om een … P. Weill, S.L. Woerner en I.M. Sebastian, Building Enterprise AI Maturity, MIT CISR Research Briefing, december 2024.cisr.mit.edu · archief, 18 oktober 2026
  9. Econoom Daron Acemoglu schat … D. Acemoglu, ‘The simple macroeconomics of AI’, Economic Policy 40(121), 2025. Pieter Hasekamp, directeur van … P. Hasekamp, ‘Misverstanden plagen aanpak van productiviteit’, CPB, 29 november 2024.The simple macroeconomics of AI: doi.orgMisverstanden plagen aanpak van productiviteit: cpb.nl · archief, 11 april 2025
  10. A. Challapally e.a., The GenAI Divide: State of AI in Business 2025, MIT NANDA, juli 2025 (voorlopige bevindingen, niet peer-reviewed).webberwentzel.com · archief, 14 mei 2026
  11. Het rendement maten de … Challapally e.a., The GenAI Divide. 25% van de AI-projecten … IBM, ‘IBM Study’.The GenAI Divide: webberwentzel.com · archief, 14 mei 2026IBM Study: newsroom.ibm.com · archief, 22 oktober 2026
  12. Volgens een Deens werkdocument … A. Humlum en E. Vestergaard, ‘Large Language Models, Small Labor Market Effects’, BFI Working Paper 2025-56, mei 2025 (werkdocument). In een Amerikaanse enquête … A. Bick, A. Blandin en D. Deming, ‘The State of Generative AI Adoption in 2025’, Federal Reserve Bank of St. Louis, On the Economy, 13 november 2025 (eigen opgave van de deelnemers).Large Language Models, Small Labor Market Effects: bfi.uchicago.edu · archief, 12 oktober 2026The State of Generative AI Adoption in 2025: stlouisfed.org · archief, 13 oktober 2026
  13. Het bekende onderzoek in … E. Brynjolfsson, D. Li en L. Raymond, ‘Generative AI at Work’, arXiv:2304.11771, versie 2, 6 november 2024. per bedrijf of naar … J.S. Allen, ‘Monitoring AI Adoption in the US Economy’, FEDS Notes, Federal Reserve Board, 3 april 2026.Generative AI at Work: arxiv.org · archief, 19 oktober 2026Monitoring AI Adoption: federalreserve.gov · archief, 9 oktober 2026
  14. Forrester weegt in zijn … Forrester, ‘Total Economic Impact Methodology’.forrester.com · archief, 11 oktober 2026

Hoofdstuk 12 Bijblijven zonder te verdrinken

  1. De AI-verordening kreeg op … Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’. Op EUR-Lex, de officiële … Ondernemersplein, ‘Regels voor het werken met veilige AI’, RVO; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI).Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026Regels voor het werken met veilige AI: ondernemersplein.overheid.nl · archief, 31 augustus 2026
  2. Begin 2025 maakten AI-tools … J. Becker e.a., ‘Measuring the Impact of Early-2025 AI on Experienced Open-Source Developer Productivity’, arXiv:2507.09089, juli 2025. Een vervolgmeting eind 2025 … METR, ‘We are Changing our Developer Productivity Experiment Design’, 24 februari 2026 (volgens METR zeer zwak bewijs).Measuring the Impact of Early-2025 AI: arxiv.org · archief, 23 oktober 2026We are Changing our Developer Productivity Experiment Design: metr.org · archief, 26 oktober 2026
  3. De voorbeelden staan in … Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  4. Op 29 juni 2026 … Europese Commissie, ‘AI Act’; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), voetnoot 4. De voorgestelde wijzigingen van … Europees Parlement, ‘Procedure File: 2025/0360(COD)’, Legislative Observatory; Autoriteit Persoonsgegevens, Handreiking generatieve AI en de AVG, juni 2026, voetnoot 13. Het kabinet wil de … Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘AP zet volgende stap in toezicht op AI’, 9 oktober 2026.AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euProcedure File: 2025/0360(COD): oeil.europarl.europa.eu · archief, 19 oktober 2026Handreiking generatieve AI: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318: zoek.officielebekendmakingen.nlAP zet volgende stap: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 oktober 2026
  5. Europese Commissie, ‘Commission launches AI Act Service Desk and Single Information Platform to support AI Act implementation’, 8 oktober 2025; Europese Commissie, ‘AI Act Single Information Platform’, AI Act Service Desk.AI Act Service Desk: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 30 september 2026AI Act Single Information Platform: ai-act-service-desk.ec.europa.eu · archief, 17 oktober 2026
  6. Test dan je vaste … Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  7. AI hoort dan bij … P. Weill, S.L. Woerner en I.M. Sebastian, Building Enterprise AI Maturity, MIT CISR Research Briefing, december 2024.cisr.mit.edu · archief, 18 oktober 2026
  8. Groeit het gebruik, dan … Microsoft, ‘Establish an AI Center of Excellence’, Cloud Adoption Framework, Microsoft Learn.learn.microsoft.com · archief, 23 september 2026
  9. Bij bedrijven met 10 … CBS, Gebruik van AI-technologie door Nederlandse microbedrijven, 16 maart 2026, hoofdstuk 3.cbs.nl · archief, 16 maart 2026

Bijlage A Stand van zaken per 28 oktober 2026

  1. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 113; Europese Commissie, ‘AI Act’.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  2. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 113; Europese Commissie, ‘AI Act’.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  3. AI-verordening, art. 113, onder a.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  4. AI-verordening, art. 113, onder b.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  5. AI-verordening, art. 113.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  6. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 3, punt 4, en art. 4, 5 en 50; Verordening (EU) 2016/679 (AVG).AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  7. Europese Commissie, ‘AI Literacy - Questions & Answers’, 20 oktober 2026.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  8. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 5, lid 1, onder ba en bb, en art. 113, onder a, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punten 7 en 40.eur-lex.europa.eu
  9. AI-verordening, art. 111, lid 4, zoals ingevoegd; Ondernemersplein, ‘Transparantieverplichting bij het werken met AI’, RVO.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euTransparantieverplichting: ondernemersplein.overheid.nl · archief, 4 augustus 2026
  10. AI-verordening, art. 111, lid 3.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  11. AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  12. AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  13. AI-verordening, art. 111, lid 2, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  14. Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274 van de Commissie; Europese Commissie, ‘Standardisation of the AI Act’, 19 oktober 2026 (webpagina, kan wijzigen).Uitvoeringsbesluit (EU) 2026/2274: publications.europa.euStandardisation of the AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 16 oktober 2026
  15. Ze verscheen op 24 … Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’. Het Europees Parlement stemde … Europese Commissie, ‘AI Act’; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), voetnoot 4.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  16. AI-verordening, art. 113; AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  17. AI-verordening, art. 113, onder c, oorspronkelijke tekst; AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  18. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4; Digitale omnibus inzake AI, art. 1, punt 5.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  19. AI-verordening, art. 5, lid 1, onder ba en bb, en art. 113, onder a, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  20. AI-verordening, art. 111, lid 4, zoals ingevoegd.eur-lex.europa.eu
  21. AI-verordening, art. 11, lid 1, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  22. AI-verordening, art. 99, lid 6 en lid 6 bis.eur-lex.europa.eu
  23. Digitale omnibus inzake AI, art. 1, punt 5.eur-lex.europa.eu
  24. Europees Parlement, ‘Procedure File: 2025/0360(COD)’, Legislative Observatory; Autoriteit Persoonsgegevens, Handreiking generatieve AI en de AVG, juni 2026, voetnoot 13.Procedure File: 2025/0360(COD): oeil.europarl.europa.eu · archief, 19 oktober 2026Handreiking generatieve AI: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026
  25. Raad van de EU, ‘Digital rulebook’, 21 oktober 2026.consilium.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  26. Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318; Internetconsultatie.nl, ‘Uitvoeringswet AI-verordening’.Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318: zoek.officielebekendmakingen.nlUitvoeringswet AI-verordening: internetconsultatie.nl
  27. Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318.zoek.officielebekendmakingen.nl
  28. Internetconsultatie.nl, Uitvoeringswet verordening artificiële intelligentie, memorie van toelichting (consultatieversie), april 2026, paragraaf 4.5.4.2; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 99, lid 4, zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 38, onder b.MvT Uitvoeringswet AI-verordening: internetconsultatie.nlAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  29. Autoriteit Persoonsgegevens, ‘AP zet volgende stap in toezicht op AI’, 9 oktober 2026.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 oktober 2026
  30. AP, ‘AP zet volgende stap’.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 oktober 2026
  31. Ondernemersplein, ‘Regels voor het werken met veilige AI’, RVO; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI).Regels voor het werken met veilige AI: ondernemersplein.overheid.nl · archief, 31 augustus 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  32. Autoriteit Persoonsgegevens, ‘AI-verordening’.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 februari 2026
  33. Wet van 3 december 2017 tot oprichting van de Gegevensbeschermingsautoriteit, art. 3 en art. 4, § 1.ejustice.just.fgov.be · archief, 12 mei 2025
  34. Europese Commissie, ‘Market Surveillance Authorities under the AI Act’, 7 september 2026.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 20 oktober 2026
  35. Microsoft, ‘Gegevens, privacy en beveiliging voor Microsoft Copilot’, Microsoft Learn; Microsoft, ‘Microsoft Copilot Chat Privacy and Protections’, Microsoft Learn; Google, ‘Privacy Hub voor generatieve AI in Google Workspace’, Google Workspace Help (voorwaarden kunnen wijzigen); Google, ‘Servicevoorwaarden van Google Workspace’, 1 juni 2026 (voorwaarden kunnen wijzigen).Gegevens, privacy en beveiliging voor Microsoft Copilot: learn.microsoft.comMicrosoft Copilot Chat Privacy and Protections: learn.microsoft.com · archief, 24 oktober 2026Privacy Hub voor generatieve AI: knowledge.workspace.google.com · archief, 27 mei 2026Servicevoorwaarden van Google Workspace: workspace.google.com · archief, 23 oktober 2026
  36. OpenAI, ‘Privacy voor bedrijven bij OpenAI’; OpenAI, ‘Gebruiksvoorwaarden voor Europa’; Anthropic, ‘Is my data used for model training?’, Anthropic Privacy Center; Anthropic, ‘How do I view and sign your Data Processing Addendum (DPA)?’, Anthropic Privacy Center; Anthropic, ‘Consumer Terms of Service’ (voorwaarden kunnen wijzigen); Microsoft, ‘Microsoft Copilot Chat Privacy and Protections’; Mistral AI, ‘Data Processing Addendum’ (voorwaarden kunnen wijzigen).Privacy voor bedrijven bij OpenAI: openai.com · archief, 22 februari 2026Gebruiksvoorwaarden voor Europa: openai.com · archief, 23 mei 2024Is my data used for model training?: privacy.claude.com · archief, 27 oktober 2026How do I view and sign your DPA?: privacy.claude.com · archief, 20 oktober 2026Consumer Terms of Service: anthropic.com · archief, 28 oktober 2026Microsoft Copilot Chat Privacy and Protections: learn.microsoft.com · archief, 24 oktober 2026Data Processing Addendum: legal.mistral.ai · archief, 28 oktober 2026
  37. Autoriteit Persoonsgegevens, ‘AP: pas op met gebruik chatbot DeepSeek’, 3 februari 2025.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 2 februari 2026
  38. Leveranciers rekenen vaak per … Microsoft, ‘Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot: AI voor bedrijven’; Google, ‘Opties voor het flexibele betalingsplan vergelijken’, Google Workspace; OpenAI, ‘Abonnementen en prijzen’, ChatGPT; Anthropic, ‘Plans & pricing’ (prijzen kunnen wijzigen).Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot: microsoft.comOpties voor het flexibele betalingsplan: workspace.google.comAbonnementen en prijzen: chatgpt.comPlans & pricing: claude.com · archief, 28 oktober 2026
  39. Microsoft, ‘Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot’; Microsoft, ‘License options for Microsoft Copilot’, Microsoft Learn; Google, ‘Opties voor het flexibele betalingsplan’.Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot: microsoft.comLicense options for Microsoft Copilot: learn.microsoft.com · archief, 24 oktober 2026Opties voor het flexibele betalingsplan: workspace.google.com
  40. OpenAI, ‘Abonnementen en prijzen’; Anthropic, ‘Plans & pricing’ (prijzen kunnen wijzigen); OpenAI, ‘OpenAI-serviceovereenkomst’.Abonnementen en prijzen: chatgpt.comPlans & pricing: claude.com · archief, 28 oktober 2026OpenAI-serviceovereenkomst: openai.com
  41. Europese Commissie, ‘Data Act explained’.digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 22 oktober 2026
  42. Verordening (EU) 2023/2854 (Dataverordening), art. 29, leden 1 tot en met 3.eur-lex.europa.eu · archief, 27 oktober 2026
  43. Dataverordening, art. 29, leden 1 tot en met 3.eur-lex.europa.eu · archief, 27 oktober 2026
  44. Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  45. Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  46. Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  47. RVO, ‘MIT: Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren’.rvo.nl · archief, 20 september 2026
  48. RVO, ‘MIT’.rvo.nl · archief, 20 september 2026
  49. KVK, ‘Zo maak je een duidelijk AI-beleid voor je bedrijf’, 26 maart 2026.kvk.nl · archief, 18 april 2026
  50. Vlaamse Regering, ‘Principiële goedkeuring hervorming kmo-portefeuille: wijzigingsbesluit’, Vlaanderen.be, 19 december 2025 (principiële goedkeuring); Vlaamse overheid, ‘Contact Center Ondernemen (VLAIO)’, Vlaanderen.be (pagina zonder datum).Hervorming kmo-portefeuille: vlaanderen.beContact Center Ondernemen: vlaanderen.be
  51. CBS, ‘Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop’, 12 december 2025.cbs.nl · archief, 19 oktober 2026
  52. Eurostat, ‘Use of artificial intelligence in enterprises’, Statistics Explained.ec.europa.eu · archief, 20 oktober 2026
  53. Eurostat, ‘Artificial intelligence by size class of enterprise (isoc_eb_ai)’, 15 juni 2026.ec.europa.eu · archief, 14 oktober 2026
  54. CBS, ‘Bijna helft werkenden denkt dat AI werk kan doen’, 25 februari 2026.cbs.nl · archief, 10 juni 2026
  55. Eurostat, ‘Individuals - use of generative AI tools (isoc_ai_iaiu)’, 5 juni 2026.ec.europa.eu · archief, 19 oktober 2026
  56. Eurostat, ‘isoc_ai_iaiu’.ec.europa.eu · archief, 19 oktober 2026
  57. F. van Moock en M. van Rooij, ‘Werknemers lopen voor op werkgevers bij AI-gebruik’, ESB, 21 augustus 2026 (eigen opgave van de deelnemers).esb.nu
  58. D. Charlotin, ‘AI Hallucination Cases’.damiencharlotin.com · archief, 23 oktober 2026
  59. Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  60. AP, ‘Pas op met gebruik chatbot DeepSeek’.autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 2 februari 2026
  61. OpenAI, ‘Privacy voor bedrijven bij OpenAI’; Anthropic, ‘How do I view and sign your DPA?’; Microsoft, ‘Microsoft Copilot Chat Privacy and Protections’; Google, ‘Privacy Hub voor generatieve AI’ (voorwaarden kunnen wijzigen).Privacy voor bedrijven bij OpenAI: openai.com · archief, 22 februari 2026How do I view and sign your DPA?: privacy.claude.com · archief, 20 oktober 2026Microsoft Copilot Chat Privacy and Protections: learn.microsoft.com · archief, 24 oktober 2026Privacy Hub voor generatieve AI: knowledge.workspace.google.com · archief, 27 mei 2026
  62. AI-verordening, art. 113, onder a; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  63. Charlotin, ‘AI Hallucination Cases’.damiencharlotin.com · archief, 23 oktober 2026
  64. Microsoft, ‘Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot’; Google, ‘Opties voor het flexibele betalingsplan’; OpenAI, ‘Abonnementen en prijzen’; Anthropic, ‘Plans & pricing’ (prijzen kunnen wijzigen).Plannen en prijzen voor Microsoft Copilot: microsoft.comOpties voor het flexibele betalingsplan: workspace.google.comAbonnementen en prijzen: chatgpt.comPlans & pricing: claude.com · archief, 28 oktober 2026
  65. Europese Commissie, ‘Data Act explained’; Dataverordening, art. 29, leden 1 tot en met 3; Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Data Act explained: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 22 oktober 2026Dataverordening: eur-lex.europa.eu · archief, 27 oktober 2026Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  66. RVO, ‘MIT’; Vlaamse overheid, ‘Contact Center Ondernemen’ (pagina zonder datum).MIT: rvo.nl · archief, 20 september 2026Contact Center Ondernemen: vlaanderen.be
  67. Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’; AI-verordening, art. 5, lid 1, onder ba en bb, en art. 113, onder a, zoals gewijzigd; AI-verordening, art. 111, lid 4, zoals ingevoegd; Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4; Internetconsultatie.nl, MvT Uitvoeringswet AI-verordening, paragraaf 4.5.4.2.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026MvT Uitvoeringswet AI-verordening: internetconsultatie.nl
  68. AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd; AI-verordening, art. 111, lid 2, zoals gewijzigd; AI-verordening, art. 11, lid 1, zoals gewijzigd.eur-lex.europa.eu
  69. Ondernemersplein, ‘Regels voor het werken met veilige AI’, RVO; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI); Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318; AP, ‘AP zet volgende stap’; Wet oprichting GBA, art. 3 en art. 4, § 1; AI-verordening, art. 99, lid 6 en lid 6 bis; Raad van de EU, ‘Digital rulebook’.Regels voor het werken met veilige AI: ondernemersplein.overheid.nl · archief, 31 augustus 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euKamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318: zoek.officielebekendmakingen.nlAP zet volgende stap: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 oktober 2026Wet oprichting GBA: ejustice.just.fgov.be · archief, 12 mei 2025Digital rulebook: consilium.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  70. Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  71. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4; Digitale omnibus inzake AI, art. 1, punt 5; Europese Commissie, ‘AI Literacy’.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Literacy: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 13 oktober 2026
  72. Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’; Ondernemersplein, ‘Regels voor het werken met veilige AI’, RVO; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI); Anthropic, ‘Model deprecations’, Claude Platform Docs; OpenAI, ‘Deprecations’, OpenAI API.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026Regels voor het werken met veilige AI: ondernemersplein.overheid.nl · archief, 31 augustus 2026Model deprecations: platform.claude.com · archief, 17 oktober 2026Deprecations: developers.openai.com · archief, 27 oktober 2026
  73. Europese Commissie, ‘AI Act’; Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), voetnoot 4; Europees Parlement, ‘Procedure File: 2025/0360(COD)’, Legislative Observatory; Autoriteit Persoonsgegevens, Handreiking generatieve AI en de AVG, juni 2026, voetnoot 13; Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318; AP, ‘AP zet volgende stap’.AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euProcedure File: 2025/0360(COD): oeil.europarl.europa.eu · archief, 19 oktober 2026Handreiking generatieve AI: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 6 augustus 2026Kamerstukken II 2025/26, 22112, nr. 4318: zoek.officielebekendmakingen.nlAP zet volgende stap: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 10 oktober 2026

Begrippenlijst

  1. wie een AI-systeem ontwikkelt … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 3, punten 3 en 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  2. Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 4, zoals vervangen bij Verordening (EU) 2026/1744, art. 1, punt 5; oorspronkelijke tekst: art. 4.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  3. in de AI-verordening een … AI-verordening, art. 3, punt 1.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  4. de Europese wet voor … Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), art. 113; Europese Commissie, ‘AI Act’.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026AI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  5. Wet van 3 december 2017 tot oprichting van de Gegevensbeschermingsautoriteit, art. 3 en art. 4, § 1.ejustice.just.fgov.be · archief, 12 mei 2025
  6. persoonsgegevens die verloren gaan … Verordening (EU) 2016/679 (AVG), art. 4, punt 12. Zet een medewerker tegen … Autoriteit Persoonsgegevens, ‘Caution: use of AI chatbot may lead to data breaches’, 6 augustus 2024. In België gebruikt de … GBA (Geschillenkamer), Beslissing ten gronde 170/2023 van 20 december 2023.AVG: eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026Caution: use of AI chatbot: autoriteitpersoonsgegevens.nl · archief, 21 september 2026GBA, Beslissing ten gronde 170/2023: dataprotectionauthority.be
  7. de verordening uit juli … Verordening (EU) 2026/1744 (Digitale omnibus inzake AI), art. 4; Europese Commissie, ‘AI Act’. Ze verschoof onder meer … AI-verordening, art. 113, onder c, zoals gewijzigd.Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.euAI Act: digital-strategy.ec.europa.eu · archief, 23 oktober 2026
  8. De AVG vraagt erom … AVG, art. 35, lid 1.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  9. wie een AI-systeem onder … AI-verordening, art. 3, punten 3 en 4.eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026
  10. F. Dell’Acqua e.a., ‘Navigating the Jagged Technological Frontier’, Harvard Business School Working Paper 24-013, 22 september 2023.mitsloan.mit.edu · archief, 22 oktober 2026
  11. AI waaraan de AI-verordening … AI-verordening, bijlage III, punt 4, onder a; AI-verordening, bijlage III, art. 26 en 27 en art. 113, onder c, zoals gewijzigd.AI-verordening: eur-lex.europa.eu · archief, 5 september 2026Digitale omnibus inzake AI: eur-lex.europa.eu
  12. Vlaamse overheid, ‘Contact Center Ondernemen (VLAIO)’, Vlaanderen.be (pagina zonder datum).vlaanderen.be
  13. minder dan 250 medewerkers … Aanbeveling 2003/361/EG van de Commissie, bijlage, art. 2; Europese Commissie, ‘SME definition’.Aanbeveling 2003/361/EG: publications.europa.euSME definition: single-market-economy.ec.europa.eu · archief, 20 oktober 2026
  14. Wet van 4 december 2007 betreffende de sociale verkiezingen, art. 6, § 1.ejustice.just.fgov.be · archief, 18 november 2023
  15. Vraagt de meerderheid van … Wet op de ondernemingsraden (WOR), art. 35c, leden 1 tot en met 4.wetten.overheid.nl
  16. OWASP Gen AI Security Project, ‘LLM01:2025 Prompt Injection’, 2025.genai.owasp.org · archief, 28 oktober 2026
  17. De AVG eist zo’n … AVG, art. 28, leden 1 en 3.eur-lex.europa.eu · archief, 1 maart 2026
  18. Het Amerikaanse standaardeninstituut NIST … NIST, Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile, NIST AI 600-1, juli 2024.nvlpubs.nist.gov · archief, 23 oktober 2026

Alle documenten van A tot Z: elk document één keer, met de noten waarin het voorkomt.